Γρήγορη αναζήτηση
Όλοι βιώνουμε κάποια μορφή φόβου· να φοβόμαστε κάτι ή κάποιον, όπως μια εξέταση, έναν απαιτητικό δάσκαλο, έναν πιθανό κίνδυνο ή τα σκυλιά — και η λίστα συνεχίζεται.
Γνωστή η αίσθηση του φόβου: ένας «κόμπος» στο λαιμό, η καρδιά να χτυπά γρηγορότερα, τα πόδια να μη μας κρατούν ή η επιθυμία να τρέξουμε μακριά.
Ο φόβος υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους ως συναίσθημα, ωστόσο διαφέρει από άτομο σε άτομο, ανάλογα με το τι τον προκαλεί, τις εκδηλώσεις του και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του καθενός.
Γιατί φοβόμαστε;
Οι επιστήμονες έχουν αναρωτηθεί πολλές φορές γιατί φοβόμαστε. Ποιος είναι ο μηχανισμός που μας κάνει να τρέμουμε μπροστά στον κίνδυνο;
Υπάρχουν διάφορες επιστημονικές απόψεις:
Οι εξελικτικοί πιστεύουν ότι ο φόβος είναι γραμμένος στα γονίδια. Ορισμένες μελέτες ανακάλυψαν σημαντικό σύνδεσμο μεταξύ του γονιδίου 5-HTTLPR — που είναι υπεύθυνο για τη μεταφορά σεροτονίνης — και του άγχους ως χαρακτηριστικού γνώρισματος. Σύμφωνα με την εξελικτική προσέγγιση, ο φόβος είναι ένα χρήσιμο συναίσθημα που συμβάλλει στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Όταν προκύπτει μια απειλητική κατάσταση, ο φόβος μας ωθεί να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας, διατηρώντας τη σωματική μας ακεραιότητα.
Οι συμπεριφοριστές ισχυρίζονται ότι φοβόμαστε επειδή «το σώμα μας υπόκειται σε διέγερση». Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο φόβος λειτουργεί ως σύστημα προειδοποίησης του ανθρώπινου σώματος, ώστε να είμαστε πιο προσεκτικοί απέναντι στο περιβάλλον μας.
Οι γνωσιακοί ισχυρίζονται ότι ο φόβος προκαλείται από τις ίδιες μας τις σκέψεις: «φοβόμαστε γιατί το σκεφτόμαστε».
Οι κοινωνιολόγοι, σύμφωνα με το πολιτισμικό ρεύμα, υποστηρίζουν ότι φοβόμαστε γιατί έτσι μάθαμε. Μέσω της εκπαίδευσης και της παρατήρησης της συμπεριφοράς άλλων ανθρώπων, αναπτύσσουμε φόβο για ορισμένα πράγματα, καταστάσεις και πρόσωπα.
Ίσως αναρωτιέστε ποιο μέρος του σώματος είναι υπεύθυνο για την εμφάνιση και την εκδήλωση του φόβου. «Υπεύθυνη» είναι η αμυγδαλή — το θεμελιώδες κέντρο συντονισμού για τον φόβο. Η αμυγδαλή βρίσκεται στον κροταφικό λοβό, στην πλευρική περιοχή του εγκεφαλικού φλοιού.
Τι είναι ο φόβος;
Ο φόβος είναι, πρώτα απ’ όλα, ένα συναίσθημα. Σχετίζεται ειδικά με τον κίνδυνο και την αντίληψή του. Είναι από τα πρώτα συναισθήματα που εκδηλώνονται στα βρέφη, ενώ παράλληλα αποτελεί ένα ασυνείδητο συναίσθημα — συχνά συνειδητοποιούμε τον κίνδυνο μόνο αφού αυτός παρέλθει.
Ο φόβος είναι ένα συναίσθημα που μπορεί να μας «εκπαιδεύσει». Οι ειδικοί εντοπίζουν τέσσερις τρόπους με τους οποίους αυτό συμβαίνει:
- Μοναδικό τραυματικό γεγονός: Όταν ένα άτομο δέχεται επίθεση στο δρόμο τη νύχτα, μπορεί να αναπτύξει φόβο να κυκλοφορεί έξω τις βραδινές ώρες.
- Επαναλαμβανόμενες αγχωτικές εμπειρίες: Εάν κάποιος ταξιδεύει με αεροπλάνο και βιώνει επανειλημμένα αναταράξεις ή κενά αέρος, μπορεί να αναπτύξει φόβο για αυτό το μέσο μεταφοράς.
- Αναδρομική επίδραση: Όταν κάποιος συνειδητοποιεί εκ των υστέρων τον υπερβολικό κίνδυνο που αντιμετώπισε — για παράδειγμα κατά τη διάρκεια ενός σεισμού.
- Επαγωγική επίδραση: Παιδιά που φροντίζονται από ενήλικα ο οποίος φοβάται έντονα κάτι συγκεκριμένο — για παράδειγμα τις αράχνες — τείνουν να αναπτύξουν και αυτά τον ίδιο φόβο.
Πώς εκδηλώνεται ο φόβος;
Ο φόβος προκαλείται από την αμυγδαλή. Οι εκδηλώσεις του καθορίζονται από τη δράση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και των νευροδιαβιβαστών αδρεναλίνη και νοραδρεναλίνη. Έτσι, ο αναπνευστικός ρυθμός και ο σφυγμός επιταχύνονται, οι μύες συστέλλονται, τα χέρια αρχίζουν να τρέμουν, οι παλάμες ιδρώνουν και εμφανίζεται αίσθηση ξηρότητας στο λαιμό. Όλες αυτές οι εκδηλώσεις μας προετοιμάζουν να αντιδράσουμε απέναντι στον κίνδυνο.
Σύμφωνα με τους αγγλοσαξονικούς ψυχολόγους, υπάρχουν τρεις πιθανές αντιδράσεις στον κίνδυνο, ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες κάθε ατόμου:
- Fight (μάχη)
- Flight (φυγή)
- Freeze (πάγωμα / ακινησία)
Οι τρεις αυτοί τύποι αντίδρασης είναι επίσης γνωστοί ως 3F.
Μέθοδοι για την καταπολέμηση του φόβου
Όλοι θέλουμε να σταματήσουμε να φοβόμαστε όταν αντιμετωπίζουμε δύσκολες καταστάσεις. Ωστόσο, ο φόβος δεν μπορεί να εξαλειφθεί εντελώς — είναι ένα απολύτως φυσιολογικό συναίσθημα. Μπορεί μόνο να μειωθεί και να ελεγχθεί.
Οι ψυχολόγοι προτείνουν τα εξής για να κρατήσουμε τον φόβο υπό έλεγχο:
Τον αποδεχόμαστε ως φυσιολογικό συναίσθημα. Ο φόβος δεν πρέπει να καταπιέζεται, να κρύβεται ή να μας προκαλεί ντροπή. Δεν υπάρχει τίποτα μεμπτό στο να φοβόμαστε.
Εκλογικεύουμε την κατάσταση. Μπορούμε να σκεφτούμε τι ακριβώς μας φοβίζει και να αναλύσουμε την κατάσταση που μας προκαλεί φόβο. Ό,τι αναλύουμε και για το οποίο προετοιμαζόμαστε, γίνεται λιγότερο τρομακτικό. Ο φόβος πηγάζει συχνά από το άγνωστο. Μαθαίνουμε να τον ανεχόμαστε αντιμετωπίζοντάς τον σταδιακά, συστηματικά και πάντα υπό τον δικό μας έλεγχο.
Αντικειμενική ανάλυση των πραγματικών κινδύνων. Όταν αναλύουμε με ακρίβεια και ρεαλισμό τις καταστάσεις που μας φοβίζουν, αυτές χάνουν τον απειλητικό τους χαρακτήρα. Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να αποφεύγουμε τελείως να ασχοληθούμε με τους φόβους μας — γιατί μέσω της αποφυγής, ο φόβος ενισχύεται.
Φόβος εναντίον άγχους
Έχουμε μιλήσει για τον φόβο. Ολοένα και περισσότερο στις μέρες μας ακούμε και τον όρο «άγχος». Είναι το ίδιο πράγμα;
Οι δύο όροι συχνά συγχέονται. Συνήθως, όσοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τους ψυχολογικούς όρους θεωρούν ότι φόβος και άγχος ταυτίζονται. Αυτό όμως δεν ισχύει.
Τι είναι το άγχος;
Το άγχος είναι ένα αόριστο αίσθημα δυσφορίας ή φόβου που συνοδεύεται από αντιδράσεις του αυτόνομου νευρικού συστήματος· η αιτία του είναι συχνά ασαφής ή άγνωστη στο άτομο. Πρόκειται για ένα αίσθημα φόβου για το μέλλον, που οφείλεται σε επικείμενο κίνδυνο. Λειτουργεί ως προειδοποιητικό σήμα που επιτρέπει στο άτομο να λάβει μέτρα απέναντι στην απειλή.
Το άγχος ορίστηκε από την Janet ως «ανυπόφορος φόβος», ο οποίος εκδηλώνεται μέσω ψυχοκινητικής διέγερσης, φυτικών αλλαγών και δυσλειτουργιών συμπεριφοράς, και χαρακτηρίζεται από τα εξής:
- Απουσία σαφούς αιτίας
- Αναφορά σε επικείμενο και απροσδιόριστο κίνδυνο, με στάση αναμονής και εγρήγορσης
- Συνοδεύεται από αίσθηση αδυναμίας και αποδιοργάνωσης ενόψει του κινδύνου
- Σχετίζεται με συμπτώματα που προκαλούν σωματική δυσφορία
- Ενεργοποιεί έναν φαύλο κύκλο που διατηρεί και ενισχύει το άγχος
Πώς διαφέρουν φόβος και άγχος;
Ο φόβος προκαλείται από έναν πραγματικό κίνδυνο, έχει σαφές αντικείμενο, είναι βραχύβιος και εκδηλώνεται κυρίως σωματικά. Ξέρουμε ακριβώς τι φοβόμαστε — σκυλιά, επίθεση, κ.λπ.
Στο άγχος, αντίθετα, δεν υπάρχει σαφές αντικείμενο· δεν γνωρίζουμε ακριβώς γιατί φοβόμαστε, ο κίνδυνος είναι μελλοντικός και ασαφής. Το άγχος εκδηλώνεται κυρίως σε νοητικό επίπεδο, μέσω ανησυχιών και των σκέψεων.
Όσον αφορά τις ψυχικές διαταραχές: ο φόβος συνδέεται με τις φοβίες, ενώ το άγχος σχετίζεται με το γενικευμένο αγχώδες διαταραχή.
Συμπέρασμα
Ο φόβος δεν είναι ο εχθρός μας. Είναι ένας από τους πιο παλιούς και πιστούς συντρόφους της ανθρώπινης ύπαρξης (από τότε που ο άνθρωπος έπρεπε να επιβιώσει σε έναν κόσμο γεμάτο απειλές).
Το ζητούμενο δεν είναι να εξαλείψουμε τον φόβο, αλλά να μάθουμε να τον ακούμε. Να διακρίνουμε πότε μας προστατεύει και πότε μας περιορίζει. Γιατί μόνο τότε μπορούμε να κάνουμε το πιο δύσκολο και πιο απελευθερωτικό βήμα: “να προχωρήσουμε παρά τον φόβο”.
